ELIZJUM, MUZEUM, MIEJSCE PAMI─śCI. CMENTARZE MIEJSKIE OK. 1750-2000

FILIP BURNO

Artyku┼é po┼Ťwi─Öcony jest problemowi roli, znaczenia w kulturze zachodniej miejskich cmentarzy (g┼é├│wnie europejskich) w ostatnich dwu stuleciach. Nowa forma miejsc poch├│wku w miastach wykszta┼éci┼éa si─Ö w Europie w latach ok. 1750-1830. By┼éa wynikiem procesu porz─ůdkowanie miast, racjonalizacji przestrzeni miejskiej. Kwestia cmentarzy zosta┼éa zwi─ůzana z higien─ů, ale i zaburzeniem porz─ůdku publicznego. W XIX w. cmentarze sta┼éy si─Ö miejscem kultu zmar┼éych. W tym stuleciu pojawia si─Ö te┼╝ zjawisko egzaltacji pami─Öci oraz fascynacji ┼Ťmierci─ů, co wi─ůza┼éo si─Ö z romantyczn─ů i postromantyczn─ů wra┼╝liwo┼Ťci─ů. W XIX w. upowszechni┼é si─Ö model cmentarza-parku (rural cemeteries, Parkfriedh├Âfe). W XIX w. prawie ka┼╝de du┼╝e miasto europejskie mia┼éo swoje Miasto Umar┼éych, dzielnic─Ö z ÔÇ×domami zmar┼éychÔÇŁ. Powstaj─ů okaza┼ée rodzinne grobowce, bogato dekorowane, projektowane cz─Östo przez najlepszych architekt├│w. Gr├│b staje si─Ö tak┼╝e miejscem spoczynku cz┼éonka wsp├│lnoty narodowej, obywatela pa┼ästwa narodowego. Apologia ÔÇ×wielkich zmar┼éychÔÇŁ obejmowa┼éa tak┼╝e naukowc├│w, wynalazc├│w, artyst├│w. Pojawia si─Ö w tym czasie zjawisko wykorzystania ┼Ťmierci w celu edukacji obywateli poprzez pokazanie chwalebnej przesz┼éo┼Ťci narodu. Cmentarz staje si─Ö zbiorowym pomnikiem wzbudzaj─ůcym uczucia patriotyczne, demonstracj─ů wsp├│lnoty, narodu, np. P├Ęre-Lachaise, Pierwszy Cmentarz w Atenach, Glasgow Necropolis. Cmentarz miejski stawa┼é si─Ö wa┼╝nym, czasem jedynym, miejscem manifestowania to┼╝samo┼Ťci narodowej, odr─Öbno┼Ťci etnicznej od grupy dominuj─ůcej, np. Kerepesi w Budapeszcie (1847) i Mirogoj w Zagrzebiu (1876).
W XX wieku nekropolie nie wr├│ci┼éy do centr├│w miast. Cmentarze straci┼éy te┼╝ na znaczeniu. Przesta┼éy pe┼éni─ç wcze┼Ťniejsze funkcje, cho─ç pozosta┼éy miejscami pami─Öci, ÔÇ×kronikami miastÔÇŁ. Ta degradacja by┼éa wynikiem zmian kulturowych, jakie dokona┼éy si─Ö w po┼éowie ubieg┼éego stulecia w ÔÇ×┼Ťwiecie ZachoduÔÇŁ. Cz┼éowiek zachodu, nie licz─ůc symulacyjnej rzeczywisto┼Ťci medi├│w, mia┼é coraz mniejszy kontakt ze ┼Ťmierci─ů. Dotyczy to tak┼╝e przestrzeni miejskich, przestrzeni konsumpcji. Od kilkunastu lat coraz wyra┼║niejsze poszukiwanie przestrzeni dla zmar┼éych we wsp├│┼éczesnych metropoliach. Istniej─ůce nekropolie s─ů przepe┼énione. Wiele si─Ö zamyka ze wzgl─Ödu na ograniczon─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç powi─Ökszania. Rosn─ů ceny d┼éugoterminowych koncesji. Miejsce wspominania zmar┼éych, kultu przodk├│w jest zagro┼╝one. Na dwu ostatnich Mi─Ödzynarodowych Biennale Architektury Wsp├│┼éczesnej w Wenecji pokazano projekty, kt├│re podejmuj─ů ten problem, np. projekt ÔÇ×Ostatniego domuÔÇŁ z pawilonu Korei Po┼éudniowej w 2006 r.