WARSZAWSKA PODMIEJSKA REZYDENCJAIZABELI CZARTORYSKIEJ W POW─äZKACH

JOLANTA PUTKOWSKA

Od roku 1771 architekt Efraim Szreger realizuje dla Izabeli Czartoryskiej w podwarszawskich Pow─ůzkach rezydencj─Ö. Mia┼éa to by─ç willa pod miastem wykorzystywana przez ksi─Ö┼╝n─Ö w czasie pobyt├│w w stolicy w miejscu starannie wybranym, niedaleko od pa┼éacu B┼é─Ökitnego Czartoryskich przy ul. Senatorskiej, na terenie z przep┼éywaj─ůc─ů rzeczk─ů, z rozleg┼éymi widokami na Warszaw─Ö i okolic─Ö, pozwalaj─ůcym na za┼éo┼╝enie ogrodu krajobrazowego o programie ustalonym przez inwestork─Ö. Rezydencja ju┼╝ latem 1774 roku by┼éa u┼╝ytkowana i do 1794 roku ci─ůgle przez ksi─Ö┼╝n─Ö uzupe┼éniana.
Oko┼éo 1775 roku sporz─ůdzony zosta┼é plan rezydencji przez M. ┼╗ebrowskiego, kt├│ry zadokumentowa┼é jak zosta┼éa zaprojektowana i jaki by┼é jej program. Za┼éo┼╝ona zosta┼éa na dw├│ch obszernych wyspach oblanych wod─ů kana┼é├│w i stawu sztucznie utworzonego przez spi─Ötrzenie rzeczki Rudawki. Na jednej z wysp, mniejszej, znalaz┼éy si─Ö mieszkalne pawilony ksi─Ö┼╝nej, jej dzieci i najbli┼╝szej s┼éu┼╝by, uzupe┼éniaj─ůce pawilony o r├│┼╝nym programie, a tak┼╝e stajnie z pomieszczeniami mieszkalnymi. Wszystko rozmieszczone w┼Ťr├│d starannie zaprojektowanej, pozornie naturalnej zieleni drzew, krzew├│w, kwiat├│w, trawnik├│w ze skomponowanymi z ni─ů romantycznymi ruinami rozstawionymi w szczeg├│lnie atrakcyjnych miejscach. Pawilony mieszkalne usytuowane na wprost wjazdu do rezydencji na wzniesieniu, zaprojektowane jako proste drewniane chaty z ogr├│dkami, zgrupowane dooko┼éa niewielkiego placyku przypomina┼éy wiosk─Ö. Wszystkie chaty by┼éy wewn─ůtrz urz─ůdzone i umeblowane z niezwyk┼éym smakiem i przepychem, a wyr├│┼╝nia┼éa si─Ö w┼Ťr├│d nich usytuowaniem, wielko┼Ťci─ů oraz opracowaniem i wystrojem ta, kt├│ra nale┼╝a┼éa do ksi─Ö┼╝nej Izabeli. Stajnie sta┼éy od tej ÔÇ×wioskiÔÇŁ do┼Ť─ç daleko i na zewn─ůtrz wgl─ůda┼éy jak ruiny rzymskiego amfiteatru. Na drugiej wi─Ökszej wyspie za┼éo┼╝ono park gdzie g─Östwin─Ö drzew, krzew├│w i zaro┼Ťli przecina┼éy wij─ůce si─Ö ┼Ťcie┼╝ki, strumyki i perspektywa. Poza wyspami po┼é─ůczonymi mostami znajdowa┼é si─Ö jeszcze regularny ogr├│d kwaterowy z oran┼╝eri─ů, m┼éyn, karczma i folwark.
Rezydencja zrealizowana by┼éa wed┼éug starannie dopracowanego projektu. W za┼éo┼╝eniu zaczynaj─ůcym si─Ö drog─ů prowadzon─ů prostymi odcinkami wyr├│┼╝nia┼é si─Ö plac z pawilonami. Plac ten by┼é przed┼éu┼╝eniem osi utworzonej przez ostatni odcinek drogi dojazdowej obsadzonej rz─Ödami drzew, doprowadzaj─ůcej do mostu nad strumieniem na wysp─Ö z pawilonami. Za mostem na wzniesieniu dominowa┼éa w uk┼éadzie pawilon├│w chata ksi─Ö┼╝nej Izabeli zamykaj─ůc/ko┼äcz─ůc t─Ö o┼Ť. Od osi wytyczona by┼éa druga, poprzeczna, zaczynaj─ůca si─Ö za mostem a przed wzniesieniem z chatkami, akcentuj─ůca/ukazuj─ůca w dalekiej perspektywie wielko┼Ť─ç i atrakcyjno┼Ť─ç parku znajduj─ůcego si─Ö na s─ůsiedniej wyspie. ÔÇ×RozwijanieÔÇŁ za┼éo┼╝enia kontynuowane by┼éo za dominant─ů uk┼éadu, czyli pawilonem ksi─Ö┼╝nej i to z perfekcyjnie przemy┼Ťlanym stopniowaniem wra┼╝e┼ä przy w─Ödrowaniu wytyczonymi ┼Ťcie┼╝kami w ukazuj─ůcych si─Ö widokach komponowanych z ruinami kolumn, ┼éuku triumfalnego, amfiteatru rzymskiego, z kolejnymi chatkami, grot─ů, mostami naprowadzaj─ůcymi od jednej atrakcji do drugiej, a przy odbieraniu wszystkiego w drodze powrotnej z pokazywaniem w r├│┼╝nych uj─Öciach chaty w┼éa┼Ťcicielki. Uko┼äczona rezydencja wzbudza┼éa podziw u go┼Ťci i zwiedzaj─ůcych.
G┼é├│wnym powodem dla kt├│rego Izabela Czartoryska przyj─Ö┼éa dla podmiejskiej rezydencji koncepcj─Ö ogrodu krajobrazowego zbli┼╝onego w charakterze do ozdobnej fermy by┼éo stworzenie doskona┼éego miejsca dla siebie i swoich dzieci, w kt├│rym mogliby ┼╝y─ç w absolutnej harmonii z natur─ů. By┼éo to zgodne z nowymi pogl─ůdami na metody wychowywania dzieci wprowadzanymi przez post─Öpow─ů europejsk─ů arystokracj─Ö, g┼éoszonymi m. innymi przez znanego ksi─Ö┼╝nej Jana Jakuba Rousseau. Najlepsz─ů inspiracj─ů dla takiego za┼éo┼╝enia okaza┼é si─Ö dla I. Czartoryskiej ogr├│d zbli┼╝ony do ozdobnej fermy opisany przez Thomasa Whately w ÔÇ×Observations on Modern GardeningÔÇŁ wydanym w Londynie w 1770 roku, a zrealizowanej dla Madame Pompadour przy Petit Trianon w Wersalu, zaprojektowany przez J.A. Gabriela w latach 1762-1764. Oczywi┼Ťcie i program Pow─ůzek i koncepcja by┼éy znacznie zmodyfikowane w stosunku do wzorcowego ogrodu, znanego Izabeli Czartoryskiej z autopsji, ale podobie┼ästwa w sposobie za┼éo┼╝enia promenady w obu przypadkach s─ů czytelne. Reszta w Pow─ůzkach jest oryginalna, nowatorska i nie tylko na gruncie rodzimym, ale tak┼╝e w skali europejskiej.
W 1794 roku w czasie obl─Ö┼╝enia Warszawy przez Prusak├│w rezydencja zosta┼éa spustoszona. W 1796 roku Czartoryscy sprzedali dobra Pow─ůzkowskie niejakiemu ┼üaszczy┼äskiemu.