ALEKSANDER GRUCHALSKI ÔÇô LUBELSKI ARCHITEKT OKRESU MI─śDZYWOJENNEGO

JERZY ┼╗YWICKI

Aleksander Gruchalski (1894ÔÇô1943) pracowa┼é jako architekt w latach 1925ÔÇô1939. Pochodzi┼é z Urz─Ödowa i tam zosta┼é zastrzelony w czasie II wojny ┼Ťwiatowej. Wykszta┼écenie architektoniczne uzyska┼é na Politechnice Warszawskiej, gdzie studiowa┼é w latach 1916ÔÇô1923. Po uko┼äczeniu studi├│w zamieszka┼é w Lublinie i pracowa┼é jako inspektor budowlany w magistracie tego miasta, prowadz─ůc jednocze┼Ťnie prywatn─ů praktyk─Ö architektoniczn─ů. By┼é autorem ponad trzydziestu obiekt├│w architektonicznych, ┼Ťwi─ůty┼ä, willi, kamienic, a tak┼╝e wielu budynk├│w publicznych. W jego tw├│rczo┼Ťci mo┼╝na dostrzec dwie tendencje zwi─ůzane z fazami modernizmu. Pierwsz─ů ÔÇô ┼é─ůcz─ůc─ů cechy tego stylu z eksponowaniem pierwiastk├│w ÔÇ×rodzimychÔÇŁ, kt├│ra dotyczy┼éa takich obiekt├│w, jak ko┼Ťcio┼éy w Ostr├│wku i Polichnie, kaplica na cmentarzu przy ul. Unickiej w Lublinie oraz Dom Zwi─ůzku Strzeleckiego w Parczewie. Drug─ů ÔÇô reprezentowan─ů przez wi─Öksz─ů liczb─Ö obiekt├│w, wi─ů┼╝─ůc─ů si─Ö z modernizmem zrywaj─ůcym z tradycj─ů historyczn─ů. Tu wymieni─ç mo┼╝na przede wszystkim lubelskie kamienice dochodowe i wille, urz─Ödowski Dom Ludowy, a tak┼╝e szko┼é─Ö handlow─ů, projektowan─ů dla Parczewa. Wojna i tragiczna ┼Ťmier─ç Gruchalskiego zaprzepa┼Ťci┼éa prawdopodobnie szans─Ö rozwini─Öcia innego jeszcze nurtu jego tw├│rczo┼Ťci ÔÇô nurtu awangardowego, kt├│rego zapowied┼║ mo┼╝na dostrzec w projekcie konstruktywistycznego kiosku do sprzeda┼╝y gazet. Chocia┼╝, jak si─Ö wydaje, nigdy go nie zrealizowano, to na pewno ┼Ťwiadczy o tym, ┼╝e Gruchalski zna┼é i akceptowa┼é najbardziej nowatorskie zjawiska w architekturze.

Słowa kluczowe: Aleksander Gruchalski, biografie architektów, historia architektury, historia Lublina, ewidencja zabytków, modernizm