METODA PROJEKTOWANIA ZAMKÓW KONWENTUALNYCH NA ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ. PRZYCZYNEK DO BADAŃ NAD ZASTOSOWANIEM KWADRATURY W KRZYŻACKIM BUDOWNICTWIE ZAMKOWYM
  
BOGUSZ WASIK
  
W okresie ┼Ťredniowiecza nie powsta┼éy ┼╝adne traktaty precyzuj─ůce i prezentuj─ůce ├│wczesn─ů teori─Ö architektury. ┼╗ywa by┼éa jeszcze pami─Ö─ç o zasadach architektury antycznej, ale z biegiem czasu stawa┼éy si─Ö one odleg┼éym idea┼éem, z kt├│rego czerpano do┼Ť─ç dowolnie. Mimo to pos┼éugiwano si─Ö geometri─ů w projektowaniu ju┼╝ w okresie roma┼äskim. Co najmniej od XIII wieku stosowano tak┼╝e triangulacj─Ö i kwadratur─Ö. Metody te zaczerpni─Öto z pracy Witruwiusza, a ich prostota sprzyja┼éa stosowaniu przez budowniczych, wymaga┼éy bowiem jedynie znajomo┼Ťci najprostszych zabieg├│w geometrycznych i podstawowych narz─Ödzi.
Z terenu krzy┼╝ackich Prus nie zachowa┼éy si─Ö ┼╝adne pisma ani rysunki projektowe, ale po┼Ťrednie przes┼éanki ┼║r├│d┼éowe ┼Ťwiadcz─ů o istnieniu tych drugich. Metod─ů najbardziej odpowiedni─ů do projektowania regularnych zamk├│w konwentualnych wydaje si─Ö by─ç technika kwadratury ÔÇô oparta na kwadratach. Metoda ta polega┼éa na rysowaniu kolejnych rzeczonych figur. Rozpoczynaj─ůc od najwi─Ökszego, ka┼╝dy kolejny kwadrat by┼é wpisany w poprzedni i wyznaczany od ┼Ťrodk├│w jego bok├│w. W ten spos├│b co druga figura by┼éa obr├│cona pod k─ůtem 45 stopni w stosunku do poprzedniej. Kolejne mia┼éy te┼╝ powierzchni─Ö dwukrotnie mniejsz─ů od poprzedniego. Kwadraty te mo┼╝na by┼éo w razie potrzeby obraca─ç, a pozyskane z nich wymiary s┼éu┼╝y┼éy w konstruowaniu rzutu poziomego i wysoko┼Ťci poszczeg├│lnych element├│w budowli. Analizie pod wzgl─Ödem wykorzystania powy┼╝szej metody przez ┼Ťredniowiecznych pruskich budowniczych poddano cztery zamki z terenu ziemi che┼émi┼äskiej: w Papowie Biskupim, Golubiu-Dobrzyniu, Radzyniu Che┼émi┼äskim, Brodnicy. W pierwszej kolejno┼Ťci ustalono, ┼╝e w dw├│ch mniejszych stosowano star─ů stop─Ö, a w dw├│ch pozosta┼éych ÔÇô now─ů stop─Ö che┼émi┼äsk─ů, co odpowiada odr─Öbnej ich chronologii. W przypadku zamk├│w wzniesionych na planie kwadratu z naro┼╝nymi wie┼╝yczkami ryzalitowymi ustalono, ┼╝e pierwszy kwadrat opiera┼é si─Ö na wierzcho┼ékach tych┼╝e wie┼╝. Figury II i III s┼éu┼╝y┼éy do wykre┼Ťlenia ┼Ťcian obiegaj─ůcych dziedziniec. Zasi─Ög kru┼╝ganka wyznacza┼é w Papowie kwadrat V, a Radzyniu i Brodnicy ÔÇô IV. Mniejsze figury s┼éu┼╝y┼éy tak┼╝e do wyznaczania wysoko┼Ťci i proporcji kru┼╝ganka (Papowo ÔÇô kwadrat V) i elewacji (Papowo ÔÇô kwadrat V, Radzy┼ä ÔÇô kwadrat V, VII i IX). W domu konwentu w Golubiu, kt├│ry ma prostok─ůtny obrys, zastosowano najprawdopodobniej dwie przesuni─Öte kwadratury.
Jak wynika z powy┼╝szych analiz metoda kwadratury stosowana by┼éa do wyznaczania podstawowych proporcji budowli. Elementy mniejsze, takie jak wie┼╝e i okna by┼éy wyznaczane za pomoc─ů miary st├│p i pr─Öt├│w. Stwierdzono ponadto, ┼╝e kwadratur─Ö (przynajmniej w takiej postaci) stosowano przede wszystkim na ziemi che┼émi┼äskiej. Niewykluczone, ┼╝e poza jej obszarem pos┼éu┼╝ono si─Ö ni─ů w projektowaniu, starszych od che┼émi┼äskich, zamk├│w znad Zalewu Wi┼Ťlanego. W p├│┼║niejszych zamkach, poza ziemi─ů che┼émi┼äsk─ů, kwadratury raczej nie stosowano. Wyj─ůtkiem jest zamek w ┼Üwieciu. Popularno┼Ť─ç tej metody na ziemi che┼émi┼äskiej w pierwszej po┼éowie XIII wieku ┼Ťwiadczy o funkcjonowaniu tu grupy budowniczych, miedzy kt├│rymi nast─Öpowa┼éa wymiana my┼Ťli i tradycji architektonicznych.
  
S┼éowa kluczowe: zamki, zamki krzy┼╝ackie, projektowanie w ┼Ťredniowieczu, kwadratura