ARCHITEKTURA LAT 60. XX WIEKU. FRAGMENT HISTORII Krakowa i innych polskich miast
  
MAŁGORZATA WŁODARCZYK
 
Architektura lat 60. XX wieku w Polsce by┼éa jednocze┼Ťnie mi─Ödzynarodowa i ekspresyjno-romantyczna. Okre┼Ťlenia te odnosz─ů si─Ö zar├│wno do ┼Ťwiatowych tendencji obserwowanych w dzia┼éalno┼Ťci wybitnych architekt├│w, jak i do dzia┼éalno┼Ťci im wsp├│┼éczesnych artyst├│w, z kt├│rych wielu traktowa┼éo niestety te tendencje w sztuce zbyt powierzchownie i dekoracyjnie, co szczeg├│lnie widoczne by┼éo w pseudo-funkcjonalnym detalu. Przed rokiem 1956 nie mo┼╝na m├│wi─ç o wsp├│┼éczesnej architekturze dbaj─ůcej tylko o ÔÇ×utylitarno┼Ť─çÔÇŁ, a nie jedynie o ÔÇ×polityczne ideeÔÇŁ. Nowoczesno┼Ť─ç sta┼éa si─Ö symbolem demokracji i wolno┼Ťci. Z nadziej─ů przyjmowano takie zjawiska: architektura i urbanizacja po latach 1949-55, spo┼éeczna rola architekta, znaczenie wiedzy specjalistycznej, przemiana w projektowaniu w biurach i praca architekt├│w w nich, typizacja, edukacja architekt├│w.
Okres izolacji spowodowa┼é w Polsce znacz─ůce op├│┼║nienie w rozwoju my┼Ťli architektonicznej oraz potencja┼éu technicznego. Z tego wzgl─Ödu na┼Ťladowanie atrakcyjnych, nowoczesnych form w stylu zwanym mi─Ödzynarodowym oraz neoekspresyjnym by┼éo zadaniem nie┼éatwym ÔÇô aczkolwiek takie obiekty powstawa┼éy. Oczekiwano szybkiego i taniego budownictwa uprzemys┼éowionego. Zmierzano do znalezienia najlepszych, typowych rozwi─ůza┼ä o relatywnie niskich kosztach realizacji i eksploatacji, mo┼╝liwych do zastosowania na terytorium ca┼éego kraju. Pojawi┼éy si─Ö nowe technologie budowlane: ┼Ťlizgowe szalunki dla wznoszenia ┼Ťcian, ramowe elementy prefabrykowane, systemy wielkop┼éytowe, stosowanie system├│w uprzemys┼éowionych narzucaj─ůcych standaryzacj─Ö element├│w. W konsekwencji nast─ůpi┼éo zast─ůpienie projekt├│w indywidualnych opracowaniami typowymi oraz redukcja r├│┼╝norodno┼Ťci komponent├│w ÔÇô typizacja, czyli systemy budynk├│w typowych, powtarzalnych oraz gotowych projekt├│w ca┼éych obiekt├│w takich jak np. szko┼éy, bloki mieszkalne, hale, itp. Kreatywno┼Ť─ç architekt├│w by┼éa powa┼╝nie ograniczana projektami typowymi. W ten spos├│b architektur─Ö sprowadzano do budownictwa, ÔÇ×sprymitywizowanejÔÇŁ wersji architektury, dzi─Öki kt├│rej ca┼éa Polska wygl─ůda dzi┼Ť podobnie, co nie jest wy┼é─ůczn─ů zas┼éug─ů architekt├│w. Potrzeba budownictwa uprzemys┼éowionego i problem taniego budownictwa mieszkaniowego, i nie tylko zreszt─ů mieszkaniowego, spowodowa┼éa masowe upowszechnienie typizacji. ├ôwczesne pa┼ästwowe dekrety z 1959 r. rozszerzone zosta┼éy m.in. na budownictwo u┼╝yteczno┼Ťci publicznej i budownictwo przemys┼éowe, ale mimo to wiele obiekt├│w rozwijaj─ůcego si─Ö przemys┼éu by┼éo znacz─ůcymi inwestycjami tego okresu. Charakterystyczn─ů cech─ů tych obiekt├│w jest wsp├│┼éczesna i interesuj─ůca architektura, rozwi─ůzania konstrukcyjne i dopracowany detal.
Sztuka Awangardowa z ko┼äca lat 50. i pocz─ůtku 60. XX w. powszechnie interesowa┼éa artyst├│w. Nowe, uniwersalne pr─ůdy wp┼éywa┼éy nie tylko na architektur─Ö i budownictwo, ale tak┼╝e na wszystkie kierunki sztuk pi─Öknych. Dobre lata po 1956 roku zako┼äczy┼éy si─Ö dla architektury, architekt├│w i spo┼éecze┼ästwa oko┼éo po┼éowy lat 60. Odwr├│t od stylu mi─Ödzynarodowego, funkcjonalizmu i ca┼éego modernizmu nie by┼é jednak widoczny w Polsce p├│┼║nych lat 60 XX w. Zdarzy┼éo si─Ö to p├│┼║niej, jako przej┼Ťcie od modernizmu, poprzez brutalizm wczesnych lat 70. do tak zwanego postmodernizmu lat 80.
  
Słowa kluczowe: architektura i urbanistyka lat 60. XX w., modernizm powojenny, sztuka awangardowa po 1956 roku, typizacja, budownictwo uprzemysłowione