┼ÜREDNIOWIECZNE KO┼ÜCIO┼üY HALOWE NA ┼ÜL─äSKU. CZ─ś┼Ü─ć 2. KO┼ÜCIO┼üY Z XIV W.

HANNA KOZACZEWSKA-GOLASZ

  

W XIV w. na ┼Ül─ůsku wzniesiono 18 ko┼Ťcio┼é├│w halowych, w wi─Ökszo┼Ťci by┼éy to miejskie ko┼Ťcio┼éy parafialne, pozosta┼ée stanowi─ů: dwie kolegiaty (Wroc┼éaw, G┼éog├│w), dwa ko┼Ťcio┼éy franciszka┼äskie, jeden cysterski i dwa ko┼Ťcio┼éy augustia┼äskie. Najcz─Ö┼Ťciej wzniesione zosta┼éy od nowa, a niekt├│re powsta┼éy w drodze przebudowy lub rozbudowy obiekt├│w wcze┼Ťniejszych.

Pod wzgl─Ödem planu i bry┼éy ko┼Ťcio┼éy halowe mo┼╝na podzieli─ç na dwie grupy. Do pierwszej z nich mo┼╝na zaliczy─ç obiekty halowe z wyd┼éu┼╝onymi prezbiteriami, za┼Ť w drugiej grupie znajduj─ů si─Ö ko┼Ťcio┼éy o innych, zr├│┼╝nicowanych uk┼éadach. W┼Ťr├│d ko┼Ťcio┼é├│w pierwszej grupy wyst─Öpuj─ů trzy obiekty z prezbiteriami zamkni─Ötymi prost─ů ┼Ťcian─ů, wzniesionymi w XIII w. W pozosta┼éych ko┼Ťcio┼éach prezbiteria zako┼äczone s─ů wielobokiem stosowanym od 2 po┼éowy XIII w. W drugiej grupie znalaz┼éy si─Ö ko┼Ťcio┼éy z rozbudowan─ů cz─Ö┼Ťci─ů wschodni─ů. Dwa ko┼Ťcio┼éy posiadaj─ů prezbiterium tr├│jnawowe, halowe (w Nysie z XV w.), w dw├│ch wyst─Öpuj─ů transepty, a w trzecim zakrystia i kaplice tworz─ů w bryle pseudotransept.

W XIV w. na ┼Ül─ůsku wykszta┼éci┼éy si─Ö dwa nowe typy ko┼Ťcio┼é├│w halowych ÔÇĺ jeden z wyd┼éu┼╝onym prezbiterium i wie┼╝─ů usytuowan─ů asymetrycznie w naro┼╝u mi─Ödzy prezbiterium a korpusem oraz drugi z prezbiterium tr├│jnawowym halowym, stanowi─ůcym przed┼éu┼╝enie korpusu i zako┼äczonym trzema wielobokami po stronie wschodniej. Jedn─ů wie┼╝─Ö w p├│┼énocnym naro┼╝u mi─Ödzy prezbiterium a korpusem najwcze┼Ťniej wzniesiono w ko┼äcu XIII w. w Ko┼╝uchowie i ┼╗arach, a p├│┼║niej w ko┼Ťciele parafialnym w Paczkowie, we wroc┼éawskim ko┼Ťciele ┼Ťw. Doroty oraz w ko┼Ťcio┼éach w ┼Ürodzie ┼Ül─ůskiej, Wo┼éowie i Opolu. Tradycyjne dwie wie┼╝e zachodnie zbudowano tylko we wroc┼éawskim ko┼Ťciele NMP na Piasku. W ko┼Ťcio┼éach parafialnych w Gubinie i Jaworze wie┼╝e zachodnie pochodzi┼éy z XIII w. Wyj─ůtkowym rozwi─ůzaniem s─ů dwie wie┼╝e po wschodniej stronie korpusu, przy transepcie, kt├│re wznosz─ů si─Ö w kolegiacie wroc┼éawskiej.

Tr├│jnawowe halowe prezbiterium posiada ko┼Ťci├│┼é cysterski w Kamie┼äcu Z─ůbkowickim (rozp. 1274 r.) oraz ko┼Ťci├│┼é NMP na Piasku we Wroc┼éawiu, w kt├│rym ka┼╝da z naw ko┼äczy si─Ö wielobokiem. Wn─Ötrze ko┼Ťcio┼éa wroc┼éawskiego jest d┼éugie, prezbiterium przechodzi w korpus nawowy. Wydzielenie cz─Ö┼Ťci wschodniej zrealizowano w formie lektorium i ┼Ťcian parapetowych w linii filar├│w mi─Ödzynawowych.

Rozbudowany uk┼éad przestrzenny ma kolegiata g┼éogowska z oryginalnymi kaplicami po obu stronach d┼éugiego prezbiterium oraz z kaplicami po raz pierwszy wbudowanymi od pocz─ůtku mi─Ödzy przypory korpusu nawowego. Po stronie zachodniej prawdopodobnie wznosi┼éa si─Ö jedna wie┼╝a.

Czternastowieczne ko┼Ťcio┼éy halowe na ┼Ül─ůsku by┼éy budowlami wysokimi, przestronnymi i dobrze o┼Ťwietlonymi. Ich budowniczowie zrezygnowali z klasycznego systemu sklepie┼ä z ┼╝ebrami sp┼éywaj─ůcymi na wi─ůzki s┼éu┼╝ek. Nowe formy kszta┼étowania wn─Ötrza zapocz─ůtkowane zosta┼éy w dw├│ch ko┼Ťcio┼éach rozpocz─Ötych w 4 ─çw. XIII w. ÔÇô ko┼Ťciele cysterskim w Kamie┼äcu Z─ůbkowickim i kolegiacie ┼Ťw. Krzy┼╝a we Wroc┼éawiu. W ich wn─Ötrzach zrezygnowano z klasycznego systemu rozcz┼éonkowania ┼Ťcian s┼éu┼╝kami, ┼╝ebra sklepienne w g├│rnej cz─Ö┼Ťci wtopiono w mury i pozostawiono g┼éadkie ┼Ťciany jedynie z wysokimi oknami. G┼éadkie ┼Ťciany z wysokimi oknami maswerkowymi przyczyniaj─ů si─Ö do powi─Ökszenia przestrzeni naw bocznych. Mi─Ödzynawowe filary o┼Ťmioboczne i o┼Ťmioboczne z lizenami podkre┼Ťlaj─ů uk┼éad wertykalny.

Wszystkie wn─Ötrza przekryte by┼éy sklepieniami na rzutach kwadrat├│w lub prostok─ůt├│w. We wroc┼éawskiej kolegiacie ┼Ťw. Krzy┼╝a po raz pierwszy naw─Ö g┼é├│wn─ů przekryto sklepieniem gwia┼║dzistym, a nawy boczne sklepieniami pi─Öciopodporowymi. Po┼é─ůczenie kwadratowych prz─Öse┼é o sklepieniach gwia┼║dzistych i prostok─ůtnych pi─Öciopodporowych powtarzano w kolejnych ko┼Ťcio┼éach i mo┼╝na je uzna─ç za typowe dla ┼Ťl─ůskich za┼éo┼╝e┼ä halowych. W bazylikach zastosowano je tylko jeden raz w prezbiterium ko┼Ťcio┼éa p.w. ┼Ťw. Marii Magdaleny we Wroc┼éawiu. Asymetryczne sklepienia pi─Öciopodporowe wprowadzi┼éy do wn─Ötrza element ruchu. Jeszcze wi─Öksz─ů dynamik─Ö uzyskano w ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych rozstaw filar├│w mija┼é si─Ö z rozstawem podp├│r, jak w ko┼Ťciele w Namys┼éowie i ┼Ücinawie. To z pewno┼Ťci─ů nie przypadek czy b┼é─ůd w obliczeniach, ale przemy┼Ťlana koncepcja architekt├│w 2 po┼é. XIV w. D─ů┼╝enie do tworzenia asymetrii w bry┼éach ko┼Ťcio┼é├│w spowodowa┼éo rezygnacj─Ö z fasad dwuwie┼╝owych i wprowadzenie jednej wie┼╝y w p├│┼énocnym naro┼╝u mi─Ödzy prezbiterium a naw─ů. Znamienne jest, ┼╝e wcze┼Ťniej rozpocz─Öt─ů dwuwie┼╝ow─ů fasad─Ö zachodni─ů w Jaworze zrealizowano jako jednowie┼╝ow─ů, asymetryczn─ů.

Urozmaicenie form widoczne jest w uk┼éadzie maswerk├│w, tworz─ůcych zr├│┼╝nicowane kompozycje. Wcze┼Ťnie pojawi┼éy si─Ö w nich rybie p─Öcherze, elementy gotyku p┼éomienistego. Prawdopodobnie pierwsze rybie p─Öcherze znajduj─ů si─Ö w portalu zachodnim ko┼Ťcio┼éa NMP na Piasku we Wroc┼éawiu, rozpocz─Ötym oko┼éo 1330 r. Czy formy te mog┼éy przyj┼Ť─ç z Anglii? Angielskie pochodzenie maj─ů sklepienia asymetryczne, wzorowane na ÔÇ×szalonym sklepieniuÔÇŁ w Lincoln. Angielskie maswerki s─ů niezwykle urozmaicone, a portale uj─Öte w pinakle, podobnie jak na ┼Ül─ůsku. Mobilno┼Ť─ç budowniczych ┼Ťredniowiecznych by┼éa ogromna. W XIV wieku widoczne s─ů na ┼Ül─ůsku wp┼éywy z Anglii, a tak┼╝e z W┼éoch, o czym ┼Ťwiadcz─ů portale, rze┼║by wspornik├│w (ko┼Ťci├│┼é NMP na Piasku we Wroc┼éawiu) oraz lizeny jako typowe elementy pionowego rozcz┼éonkowania.

Mimo przej┼Ťcia ┼Ül─ůska w lenno czeskie i teoretycznych mo┼╝liwo┼Ťci wp┼éyw├│w z Czech i Austrii na ┼Ül─ůsku dzia┼éali architekci ┼Ťredniowieczni, kt├│rzy stworzyli w┼éasn─ů odmian─Ö gotyku, z wp┼éywami pochodz─ůcymi z r├│┼╝nych dzielnic i kraj├│w, odpowiednio przetworzonymi, a nie kopiowanymi. Swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç rozpocz─Öli w 4 ─çw. XIII w. od wielkich za┼éo┼╝e┼ä we Wroc┼éawiu i Kamie┼äcu Z─ůbkowickim. Pojawi┼éy si─Ö w nich nowe uk┼éady przestrzenne, konstrukcje i formy, kt├│re ukszta┼étowa┼éy architektur─Ö ┼Ťl─ůskich ko┼Ťcio┼é├│w halowych w XIV w., architektur─Ö gotyku rozwini─Ötego, odmiennego od europejskiego gotyku klasycznego. Jej nowe cechy to: przestronno┼Ť─ç, asymetria i dynamika.

 

S┼éowa kluczowe: ┼Ül─ůsk, architektura gotycka, ko┼Ťcio┼éy halowe