TRANSFORMACJA I GENIUS LOCI MIEJSOWOŚCI LETNISKOWYCH W PAŚMIE OTWOCKIM OD KOŃCA XIX WIEKU, W WIEKU XX I OBECNIE

AGNIESZKA WOŚKO-CZERANOWSKA

STRESZCZENIE

Na prze┼éomie XIX i XX wieku walory krajobrazowe i klimatyczno-uzdrowiskowe dzisiejszego Pasma Otwockiego sta┼éy si─Ö istotnymi czynnikami wp┼éywaj─ůcymi na dynamiczny rozw├│j osiedli o charakterze uzdrowiskowym lub letniskowym le┼╝─ůcych w s─ůsiedztwie Warszawy. Miasta i miejscowo┼Ťci powstawa┼éy przede wszystkim w s─ůsiedztwie realizowanych w tym okresie linii kolejowych, a zw┼éaszcza w rejonach stacji i przystank├│w kolejowych: Drogi ┼╗elaznej Nadwi┼Ťla┼äskiej - nazywanej powszechnie Kolej─ů Nadwi┼Ťla┼äsk─ů oraz w─ůskotorowej Jab┼éonowskiej Kolejki Dojazdowej. Entuzjastami, kt├│rym Pasmo Otwockie zawdzi─Öcza swoje istnienie i rozw├│j byli w┼éa┼Ťciciele teren├│w, przedsi─Öbiorcy, mieszka┼äcy, a tak┼╝e letnicy przyje┼╝d┼╝aj─ůcy na wypoczynek z Warszawy. Wielu z nich by┼éo wizjonerami, kt├│rzy wypromowali nieznane wcze┼Ťniej formy dzia┼éalno┼Ťci lub inwestowania: profesor J├│zef Geisler- lekarz i specjalista w leczeniu chor├│b p┼éuc, w┼éa┼Ťciciele teren├│w: Micha┼é Elwiro Andriolli w Brzegach (┼Üwider), Ksawery Branicki w Aninie i Karol Jakub Hanneman w Falenicy. Otwock w 1924 r. uznany zosta┼é za uzdrowisko. Na p├│┼énoc od niego funkcjonowa┼éy gminy wiejskie o charakterze letniskowym (Gmina Wawer, Gmina Letnisko Falenica). W kolejnych latach miasta i miejscowo┼Ťci rozwija┼éy si─Ö dynamicznie. Stawa┼éy si─Ö baz─ů letniskow─ů i noclegowo- wypoczynkow─ů dla mieszka┼äc├│w Warszawy i zyskiwa┼éy coraz wi─Öksz─ů popularno┼Ť─ç. Obiektami, kt├│re kojarz─ů si─Ö nierozerwalnie z pasmem otwockim jest budownictwo ┼Ťwidermajer . Obecnie okre┼Ťlenie to dotyczy g┼é├│wnie budynk├│w mieszkalnych, letniskowych i pensjonatowych oraz u┼╝yteczno┼Ťci publicznej (wyst─Öpuj─ůcych mnie powszechnie) reprezentuj─ůcych cechy wsp├│lne odnosz─ůce si─Ö do bry┼éy, budulca, konstrukcji, detalu architektonicznego itp., kt├│re powstawa┼éy w latach 1880-1939 na w miejscowo┼Ťciach usytuowanych wzd┼éu┼╝ linii otwockiej. Przy ich realizacji stosowano konstrukcj─Ö drewnian─ů, wykorzystuj─ůc zazwyczaj powszechnie dost─Öpne sosnowe belki, kant├│wki i deski. II wojna ┼Ťwiatowa zdziesi─ůtkowa┼éa mieszka┼äc├│w letnisk Pasma Otwockiego, przede wszystkim pochodzenia ┼╝ydowskiego. Zniszczeniu uleg┼éa infrastruktura i liczne obiekty, zw┼éaszcza drewniane. Kolejne lata przynios┼éy wiele zmian: natury administracyjno-terytorialnej, powstawanie nowych osiedli, wprowadzanie odmiennych od tradycyjnych form zabudowy, jej intensyfikacj─Ö, wkraczanie urbanizacji na tereny le┼Ťne, zlewanie si─Ö osiedli w jeden organizm, wydrzewianie dzia┼éek, wprowadzenie wt├│rnych podzia┼é├│w, zmniejszanie powierzchni biologicznie czynnej, zanieczyszczenie powietrza, rozw├│j infrastruktury podziemnej i komunikacyjnej itp. To┼╝samo┼Ť─ç i genius loci Pasma Otwockiego s─ů ca┼éy czas odczuwalne. Wci─ů┼╝ atrakcyjne s─ů tereny le┼Ťne, piaszczyste wydmy, rzeki ┼Üwider i Wis┼éa, liczne obiekty wsp├│┼éczesne i historyczne, a zw┼éaszcza ┼Ťwidermajery.

S┼éowa kluczowe: genius loci, Otwock, Falenica, Wawer, ┼Ťwidermajer

PEŁEN TEKST