ÔÇ×UCZYNI─ć MADRYD WI─śKSZYMÔÇŁ. ARCHITEKTURA MADRYTU 2 PO┼üOWY XIX WIEKU

FILIP BURNO

Pocz─ůtk├│w procesu przekszta┼écenia Madrytu w nowoczesne miasto nale┼╝y szuka─ç w po┼éowie w. XIX. Wzorem by┼éa wi─Öc uporz─ůdkowana przestrze┼ä miejska u┼éatwiaj─ůca cyrkulacj─Ö towar├│w i ludzi oraz rozrywk─Ö (klas wy┼╝szych) w czasie wolnym. Autorem projektu powi─Ökszenia Madrytu by┼é in┼╝ynier miejski Carlos Maria de Castro. Plany powsta┼éy w l. 1857-60 r. Przewidywa┼éy stworzenie sieci bulwar├│w z kilkoma placami gwia┼║dzistymi. Ten projekt zosta┼é tylko cz─Ö┼Ťciowo zrealizowany. Wed┼éug projektu Castro miasto powi─Ökszy┼éo si─Ö niemal trzykrotne, z 800 m┬▓ do 2294 m┬▓. Nowe dzielnice wkr├│tce otoczy┼éy stare centrum z trzech stron: z p├│┼énocy, p├│┼énocnego-wschodu i po┼éudnia. W l. 30. XIX w. w Hiszpanii zacz─ů┼é si─Ö proces industrializacji. Ju┼╝ w po┼éowie stulecia by┼éy widoczne jego skutki, przede wszystkim zmiany w hierarchii spo┼éecznej. To wtedy powsta┼éy pierwsze wielkie fortuny finansist├│w kastylijskich. To w┼éa┼Ťnie w tych sferach powsta┼éa koncepcja ÔÇ×nowego MadrytuÔÇŁ. To z ich inicjatywy i za ich pieni─ůdze modernizowano miasto. Przy czym trzeba doda─ç, ┼╝e polityczne i kulturalne centrum bur┼╝uazja widzia┼éa przede wszystkim we Francji. Wzorem dla Madrytu mia┼é by─ç Pary┼╝.
W 2 po┼é. w. XIX w Madrycie systematycznie wzrasta┼éa liczba ludno┼Ťci, oko┼éo 1850 r. miasto liczy┼éo ponad 200 tys. mieszka┼äc├│w, pod koniec wieku madrytczyk├│w by┼éo ju┼╝ 539 tys. W tym czasie utrwali┼é si─Ö, widoczny ju┼╝ w planie Castro, hierarchiczny podzia┼é miasta. Najlepsz─ů, najbardziej eleganck─ů stref─ů Madrytu pod koniec XIX w. by┼éy okolice placu Cibeles oraz dw├│ch alei: Recoletos i Castellana. To tam, a tak┼╝e w pobliskiej dzielnicy Salamanca, mieszka┼éa arystokracja i najbogatsi finansi┼Ťci madryccy. Nowe centrum miasta mia┼éo s┼éu┼╝y─ç nie tyle podkre┼Ťlaniu si┼éy w┼éadzy pa┼ästwowej i znaczenia bur┼╝uazji, lecz przede wszystkim umo┼╝liwia─ç przyjemne sp─Ödzanie wolnego czasu: spacerom po placach i ulicach, wizytom w teatrach, sklepach i kawiarniach. Wprowadzanie wizualnego porz─ůdku nie ogranicza┼éo si─Ö tylko do centrum. W 2 po┼é. XIX w. na p├│┼énocno-zachodnich kra┼äcach stolicy Hiszpanii powsta┼éy nowoczesne szpitale oraz ÔÇ×wi─Özienie wzorcoweÔÇŁ. Na obrze┼╝ach Madrytu zak┼éadano tak┼╝e nowe nekropolie, np. Cmentarz Wschodni.
Madryt by┼é siedzib─ů w┼éadzy i administracji pa┼ästwowej, ale tak┼╝e miejscem wielkich transakcji handlowych i operacji finansowych. W stolicy mie┼Ťci┼éy si─Ö centrale najwi─Ökszych bank├│w oraz siedziby sp├│┼éek handlowych, wydobywczych i transportowych. Podobnie jak w budowlach pa┼ästwowych, tak┼╝e w madryckiej architekturze Wielkiego Kapita┼éu stosowano najcz─Ö┼Ťciej formy akademickiego historyzmu.
Na prze┼éomie w. XIX i XX w stolicy Hiszpanii zbudowano wiele budowli publicznych z dekoracj─ů rze┼║biarsk─ů i malarsk─ů o ÔÇ×patriotycznymÔÇŁ programie ikonograficznym, opartym m.in. na ÔÇ×kulcie wielkich Hiszpan├│wÔÇŁ (naukowc├│w, odkrywc├│w, artyst├│w). W Madrycie powstawa┼éo w├│wczas tak┼╝e wiele pa┼éac├│w arystokracji i bur┼╝uazji. Te miejskie rezydencje otrzymywa┼éy najmodniejsze ÔÇ×kostiumy architektoniczneÔÇŁ.
Słowa kluczowe: Madryt, architektura XIX wieku, przebudowy stolic europejskich w XIX wieku