KSZTAŁTOWANIE STREFY WEJŚCIOWEJ KAMIENIC WARSZAWSKICH W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I NA POCZĄTKU XX WIEKU
JADWIGA ROGUSKA
Przejazd bramny w domu frontowym wielkomiejskiej kamienicy warszawskiej w 2. po┼éowie XIX w. ┼é─ůczy┼é ulic─Ö z podw├│rzem. Z przejazdu dost─Öpne by┼éy schody g┼é├│wne w domu frontowym. Pr├│cz funkcji komunikacyjnej przejazd bramny pe┼éni┼é rol─Ö recepcyjnej strefy wej┼Ťciowej, cz─Östo o reprezentacyjnym charakterze. Opracowanie przejazdu bramnego, by┼éo najcz─Ö┼Ťciej zgodne z odcieniem stylowym fasady, odpowiada┼éo zmieniaj─ůcym si─Ö tendencjom stylistycznym, randze ulicy, zamo┼╝no┼Ťci w┼éa┼Ťciciela i lokator├│w.
Dla wyrazu estetycznego przejazd├│w bramnych du┼╝e znaczenie mia┼éo ukszta┼étowanie ogniotrwa┼éego - w my┼Ťl przepis├│w - przekrycia, podzia┼éy ┼Ťcian, ich dekoracja i wyposa┼╝enie, takie jak: portale, rze┼║by, studnie/zdroje, posadzka, listy lokator├│w, wrota bramne, odboje itp.
Przejazdy bramne w 2. po┼éowie XIX wieku, w okresie historyzmu, przekrywano sklepieniami ceglanymi, nawi─ůzuj─ůcymi do form sklepie┼ä historycznych. Do najcz─Ö┼Ťciej stosowanych nale┼╝a┼éy oko┼éo po┼éowy stulecia sklepienia kolebkowe z lunetami (zanikaj─ůce) i upowszechniaj─ůce si─Ö w sklepienia ┼╝aglaste na gurtach. Te ostatnie dawa┼éy mo┼╝liwo┼Ť─ç dekoracyjnych modyfikacji. Popularn─ů w ostatnich dekadach XIX w. modyfikacj─ů sklepienia ┼╝aglastego by┼éa forma sugeruj─ůca kopu┼é─Ö na ┼╝aglach. W kamienicach neogotyckich stosowano sklepienia krzy┼╝owe na ┼╝ebrach i kryszta┼éowe. Do bardzo powszechnych nale┼╝a┼éy sklepienia odcinkowe, od lat 70., 80. XIX w. na belkach ┼╝elaznych, stanowi─ůce po wype┼énieniu zapraw─ů tynkarsk─ů krzywizn ÔÇô przekrycia p┼éaskie, ci─ůg┼ée lub dzielone na pola belkami, zale┼╝nie od techniki wykonania. Na pocz─ůtku XX wieku, obok sklepie┼ä dotychczasowych, wprowadzono ceglano-stalowe stropy Kleina i ┼╝elbetowe. Podzia┼éom w strefie przekrycia odpowiada┼éa artykulacja ┼Ťcian.
Niezale┼╝nie od preferencji stylistycznych dotycz─ůcych przekry─ç i dekoracji ┼Ťcian, zarysowa┼éa si─Ö obiektywna tendencja do rosn─ůcego bogactwa dekoracji przejazd├│w i ich ┼Ťwiat┼éocieniowego, ÔÇ×rze┼║biarskiegoÔÇŁ opracowania, kt├│ra osi─ůgn─Ö┼éa kulminacj─Ö w ostatnich dekadach XIX wieku. Z secesj─ů, na pocz─ůtku XX wieku, wi─ů┼╝e si─Ö wprowadzenie nowych motyw├│w dekoracji ÔÇô ro┼Ťlinnych i zwierz─Öcych , a oko┼éo 1910 roku ÔÇô geometrycznych. Faz─Ö secesyjn─ů cechowa┼éo sp┼éaszczenie artykulacji i dekoracji ┼Ťcian, linearyzm podzia┼é├│w i ornamentyki, najpierw krzywolinijnych, a oko┼éo 1910 r. - kanciastych. Przed 1914 r. zarysowa┼é si─Ö powr├│t do historycznych motyw├│w dekoracji ÔÇô klasycystcznych i barokowych ÔÇô w modernistycznej interpretacji. Na pocz─ůtku XX wieku zaznaczy┼éo si─Ö odchodzenie od bogatych imitacji materia┼éowych na rzecz szlachetniejszych materia┼é├│w.
Przeprowadzone rozpoznanie przejazd├│w bramnych, tendencji estetycznych, typ├│w przekry─ç, rozwi─ůza┼ä konstrukcyjnych, na tle czasu, mo┼╝e by─ç u┼╝yteczne dla prowadzonych remont├│w konserwatorskich kamienic.

SŁOWA KLUCZOWE:
Warszawa, architektura 2 poł. XIX i pocz. XX wieku, kamienica, przejaz bramny, detal architektoniczny