PORTALE CZTERNASTOWIECZNE W KOŚCIOŁACH ŚLĄSKICH
HANNA KOZACZEWSKA-GOLASZ
AGNIESZKA BERNAŚ
Tr├│jnawowe ko┼Ťcio┼éy bazylikowe i halowe mia┼éy po kilka wej┼Ť─ç do korpusu nawowego, g┼é├│wne wej┼Ťcie otrzymywa┼éo najokazalszy portal, a dodatkowe portale by┼éy zwykle mniejsze. Skromniejsze portale prowadzi┼éy do prezbiterium, zakrystii i wie┼╝yczek klatek schodowych. O┼Ťcie┼╝a portali umieszczone zosta┼éy w grubo┼Ťci muru, a przed lico wysuni─Öte by┼éy tylko elementy dekoracyjne ÔÇô pinakle, kolumienki boczne i wimpergi. O┼Ťcie┼╝a by┼éy drobnoprofilowane o s┼éabo czytelnym uk┼éadzie. Dopiero pomiary ujawni┼éy r├│┼╝norodne formowanie przekroj├│w poziomych, kt├│re mo┼╝na podzieli─ç na:
- w─Ögarowe,
- uskokowe, profilowane
- rozcz┼éonkowane (profilowane) o linii sko┼Ťnej lub wieloboku.
Dla podziałów typologicznych większe znaczenie niż przekrój poziomy ma układ kompozycyjny widoku. Można wyróżnić kilka typów:
  1. portale węgarowe ostrołukowe i o łuku dwuramiennym,
  2. portale uskokowe i rozczłonkowane bez strefy głowic i z głowicami,
  3. portale uj─Öte w prostok─ůtne obramienie, z rze┼║b─ů figuraln─ů,
  4. portale z bocznymi kolumienkami lub wspornikami nios─ůcymi rze┼║by figuralne lub sterczyny,
  5. portale z pinaklami i wimpergami,
  6. portale rozbudowane z kilkoma wymienionymi elementami: rama, wimpergi, kolumienki, pinakle.
W artykule om├│wiono uk┼éady kompozycyjne wymienionych typ├│w portali. Zwr├│cono uwag─Ö na charakterystyczne elementy portali ┼Ťl─ůskich: ┼éuki dwuramienne portali w─Ögarowych, drobne, zr├│┼╝nicowane profilowanie o┼Ťcie┼╝y uskokowych i rozcz┼éonkowanych - wskazuj─ůce na ┼Ťwiadome korzystanie z efekt├│w z┼éudze┼ä perspektywicznych, pinakle po bokach portalu, zewn─Ötrzne kolumienki nios─ůce rze┼║by lub sterczyny; wimpergi oraz prostok─ůtne obramienia.

SŁOWA KLUCZOWE
┼Ül─ůsk, architektura sakralna XIV wieku, ko┼Ťci├│┼é, portal